"Wierzę całkowicie w mądrość praw opatrznościowych, a tym samym mam wiarę w wolność.
Pytanie tylko, czy mamy Wolność?
Pytanie tylko, czy prawa te działają w całej pełni, i czy urządzenia ludzkie działaniu ich nie przeszkadzają?
Przeczyć istnieniu zła, przeczyć istnieniu boleści, któżby potrafił? Trzebaby zapomnieć, że mowa tu o człowieku, lub że sami ludźmi jesteśmy. Aby prawa opatrznościowe mogły być uważane za harmonijne, nie jest koniecznym, by usuwały zło. Dostatecznym jest, aby to zło miało swe wyjaśnienie, swe posłannictwo, aby samo sobie stawiało granicę, swym własnym niszczyło się działaniem i aby każde cierpienie unikało się większego cierpienia.
Żywiołem społeczeństwa jest człowiek, który jest siłą wolną. Ponieważ zaś jest wolnym, może więc wybierać; a gdy wybierać może, może się i mylić; skoro mylić się może, a więc i cierpieć może. Więcej powiem: musi mylić się i cierpieć, gdyż jego punktem wyjścia jest niewiedza, a przed niewiedzą stoją otworem nieskończone i nieznane drogi, a wszystkie one, prócz jednej, prowadzą do błędu.
Otóż, każdy błąd, rodzi cierpienie. Cierpienie to, albo spada na tego, który błąd popełnił i wtedy wprowadza w działanie Odpowiedzialność; lub też, uderza w niewinnych, i w takim razie, porusza ono, ten cudownie oddziałujący przyrząd, Solidarnością zwany.
Działanie praw tych, połączone z darem, który pozwala nam wiązać przyczynę ze skutkiem, powinnoby nas przez samo cierpienie, naprowadzić na drogę dobra i prawdy.
Tak więc, nie tylko, że nie przeczymy istnieniu zła, lecz owszem, uznajemy jego posłannictwo, tak w społecznym jak i materialnym porządku. Aby ono jednak spełniło swe posłannictwo, nie należy sztucznie rozciągać Solidarności, by tym sposobem nie zniszczyć Odpowiedzialności; czyli innymi słowy, trzeba Wolność szanować.
Chociażby ustawy ludzkie sprzeciwiały się pod tym względem prawom boskim; zło mimo to nieprzestanie być następstwem błędu, zmienia ono tylko w takim razie swe miejsce. Uderza w tych, w których uderzać nie powinno; nie jest już przestrogą, przestaje być nauką; nie dąży już do tego, by się ograniczyć i niszczyć się przez swe własne działanie, lecz utrwala się i wzmaga, jakby się to działo w porządku fizjologicznym, gdyby nieroztropności nadużycia spełnione przez ludzi jednej półkuli, dawały uczuć swe smutne następstwa, tylko ludziom półkuli przeciwnej. Na tym jednak właśnie zasadza się dążność nie tylko większej części ustaw rządzących, lecz nadto jeszcze i tych, jakie nam podają, jako najdoskonalsze środki zapobiegające złemu, które nas trapi. Pod filantropijnym pozorem rozszerzania pomiędzy ludźmi udanej Solidarności, chcą uczynić Odpowiedzialność coraz bardziej bezsilną i bezskuteczną. Nieprawną interwencją siły publicznej psują stosunek pracy do wynagrodzenia, zakłócają prawa przemysłu i wymiany, gwałcą naturalny rozwój wychowania, sprowadzają z właściwej drogi kapitały i ręce, fałszują pojęcia, zapalają śmieszne pretensje, świecą przed oczyma nadziejami urojonymi, są powodem niesłychanego niszczenia sił ludzkich, zmieniają ogniska ludności, dotykają niemocą samo nawet doświadczenie, zgoła wszystkim interesom nadają sztuczne podstawy, wydają je na łup, a potem wołają: 'patrzcie, jak interesy są sprzeczne pomiędzy sobą. Wolność to sprawiła zło całe. Przeklinajmy więc i niszczmy Wolność'."


Frederic Bastiat